دايرة المعارف تاريخى - جغرافيايى سمعانى است كه خود از اعضاى يكى از خاندان‌هاى معروف فرهنگى مرو بوده و از طريق منابع تاريخى مىدانيم كه اين خاندان حداقل دو كتابخانه ساخته و به شهر مرو هديه كرده‌اند 35 . در كتاب سمعانى كه با نام الانساب 36 شناخته مىشود ، زندگىنامهء عالمان ، اديبان ، شاعران و دانشمندان هرمنطقه و هرشهر به صورت جداگانه آمده است . نويسندهء سومين فرهنگ - دانشنامهء عربى ابو الفداء است كه از مردان سياسى مهم شهر دمشق بشمار مىرفته است 37 . ابو الفداء كار جغرافيايى خود را در سال 1321 م / 721 ق نوشته و در آن ، از نويسندگان پيش از خود چون الادريسى ، ابن حوقل و ابن خردادبه انتقاداتى به عمل آورده و در مورد سمعانى و ياقوت نيز نظر منفى خود را اعلام كرده است . اما حقيقت آن است كه كار ابو الفداء تنها نسخه و رونوشتى از كارهاى پيشينيان است . آخرين متن دايرة المعارف گونهء عربى از البغدادى است 38 كه يك سده پس از ياقوت كار وى را خلاصه كرده است . بجز متونى كه در بالا و متون فارسى كه پس از اين به آن‌ها اشاره خواهد شد و اساس كار و تحقيق دربارهء جغرافياى تاريخى مرو را تشكيل مىدهند ، تعداد ديگرى از متون تاريخى و جغرافيايى وجود دارند كه آن‌ها نيز به نوبهء خود در روشن ساختن وضعيت جغرافيايى و تاريخى مرو و شهرهاى اطراف آن سهيم هستند . در ميان اين گروه از منابع مىتوان به كار الدمشقى 39 دربارهء جغرافياى عمومى جهان اشاره كرد كه اطلاعاتى را دربارهء خراسان و آسياى مركزى به خوانندگان ارائه مىكند . همين‌گونه است متن سفرنامهء ابن بطوطه كه سرزمين‌ها و مناطق مختلفى را در سر راه خود به چين بازديد كرده و مرو را نيز ديده اما در آنجا جز ويرانه‌ها چيز ديگرى نيافته است 40 . كتاب جغرافياى ابن فقيه مأخذ ديگرى در جغرافياى جهان اسلامى شناخته مىشود كه يكى از قديم‌ترين ( 903 م / 290 ق ) متون جغرافيايى عربى نيز بشمار مىرود و در جغرافياى عمومى جهان نوشته شده است 41 . متن جغرافيايى كوتاه ديگرى از سدهء چهارم هجرى به زبان عربى با نام آكام المرجان 42 باقىمانده است كه در آن مطالب بسيار خلاصه و كوتاهى دربارهء خراسان آمده است . كتاب قزوينى 43 نيز براى بازسازى جغرافياى